Close Menu
Msomi BoraMsomi Bora
    Facebook X (Twitter) Instagram Threads WhatsApp
    Msomi BoraMsomi Bora
    • HOME
    • NOTES
    • PAST PAPERS
    • BOOKS
    • OTHERS
    • KENYA
    • CONTACT US
    Msomi BoraMsomi Bora
    Home»Kiswahili»KISWAHILI: FORM FOUR: Topic 5 – UANDISHI
    Kiswahili

    KISWAHILI: FORM FOUR: Topic 5 – UANDISHI

    June 25, 201811 Mins Read
    Facebook Twitter Pinterest LinkedIn WhatsApp

    JOIN US WHATSAPP CLICK HERE
    JOIN US TELEGRAM CLICK HERE

    TOPIC 5: UANDISHI

    UANDISHI WA INSHA ZA
    KIADA
    Insha
    ni kifungu cha maandishi kilichoandikwa kutokana na mtazamo wa mwandishi katika
    kujadili juu ya mada fulani. Mwandishi anaweza kuandika kuipinga mada hiyo au
    kuishadidia mada hiyo. Kuna aina mbili za insha, insha za kaida (zisizo za
    kisanaa) na insha za kisanaa.
    Insha za kaida ni
    insha zinazotumia lugha ya kawaida kuelezea mambo mbalimbali katika jamii,
    mfano juu ya mazingira, uchumi, biashara, historia n.k.
    Muundo wa Insha za
    Kaida

     Katika
    uandishi wa insha, muundo wake unakuwa na vitu vifuatavyo:

    1. Kichwa cha insha; kichwa cha insha hudokeza kile
    ulichokijadili katika insha yako. Kwa mfano: Madhara ya matumizi ya madawa ya
    kulevya n.k

    2. Utangulizi; Mambo yaliyopo katika utangulizi
    ni pamoja na kutoa fasili ya maneno muhimu na kuelezea kwa muhtasari mambo ambayo
    utakwenda kuyajadili katika insha yako.

    3. Kiini
    cha insha;

    katika kiini ndipo kuna maelezo ya kina juu ya kile unachokijadili katika insha
    yako, maelezo haya yanakuwa katika aya kadhaa kulingana na idadi ya hoja
    ulizonazo katika mjadala wako.

    4. Hitimisho; hapa ndipo kuna muhtasari wa kile
    kilichojadiliwa katika kiini cha insha au inaweza kuwa ni msimamo juu ya kile
    kilichohadiliwa katika insha.

    Mambo ya Kuzingatia
    katika Uandishi wa Insha
    Taratibu
    za uandishi zinapozingatiwa insha pia itasomeka vizuri na pia itakuwa na
    mtiririko mzuri wa mawazo.

    1. Epuka kutumia vifupisho vya maneno visivyo rasmi. 
    Uandishi wa insha ni suala rasmi,
    kwa hiyo katika uandishi wake inatakiwa kuzingatia kuepuka kutumia vifupisho
    ambavyo sio majumui yaani havijulikani. Kwa mfano maandishi kama, xamahani
    (samahani), ckatai (sikatai) na mengine yafananayo kama hayo ni lazima yaepukwe
    katika uandishi wa insha.

    2. Andika utangulizi unaovuta umakini wa msomaji. 
    Hiki ni
    kipangele cha muhimu sana, msomaji anapoona kwamba kwenye utangulizi hakuna
    kitu kinachomvutia hataendelea kuhangaika kusoma insha hiyo.

    3. Andika kiini cha insha kwa mpangilio mzuri.          
    Unatakiwa
    kuandika insha yako katika mpangilio mzuri huku kila wazo kuu likipewa aya yake
    na kuwepo na mtiririko mzuri wa mawazo.

    4. Andika hitimisho la insha likiwa linahitimisha
    mawazo yaliyokwishajadiliwa katika kiini.
    Hakikisha unapofanya hitimisho epuka
    kudokeza wazo jipya ambalo linazua mjadala mpya, hakikisha hitimisho lako
    linabeba mawazo uliyokwisha yajadili katika insha yako na wala yasiwe mawazo
    yanayotoka nje ya kile ulichokijadili.
    Kuandika Insha


    UANDISHI WA HOTUBA
    Hotuba
    ni insha ambayo hutoa maneno halisi ya mzungumzaji/kiongozi anapozungumzia
    hadhira, kuhusu jambo fulani. Insha ya hotuba huandikwa katika hali ya usemi
    halisi na mwandishi hatakiwi kuweka alama za kunukuu anapoanza insha yake. Hotuba
    inaweza kutolewa na kiongozi wa kisiasa, utawala, kidini, kikundi, shirika
    fulani, daktari, n.k. Hadhira katika hotuba husheheni wageni waalikwa,
    wanachama, wafuasi, wananchi, n.k ambao wanahusishwa katika mada inayorejelewa
    katika hotuba hiyo.
    Muundo wa Hotuba
    Hutuba
    inakuwa na muundo ufuatao:
    Anwani
    Anwani,
    mada au kichwa cha hotuba hurejelea mada ya hotuba. Pia mada inaweza kutaja
    hadhira.
    • Hotuba
      ya Waziri wa Afya kuhusu madhara ya ukimwi kwa wananchi.
    • Hotuba
      ya Mwalimu Mkuu kwa Wazazi
    Utangulizi
    • Anza
      hotuba yako kwa kuwatambua waliohudhuria mkutano (hadhira).
    • Wataje
      kwa majina/vyeo vyao kuanzia yule wa cheo cha juu hadi wa chini, mabibi na
      mabwana. Kumbuka kwamba hauhitajiki kuwasalimia. Kuwatambua kwa majina
      pekee kunatosha.
    • Jitambulishe
      kwa hadhira yako hasa ikiwa unazungumzia hadhira isiyokujua au wageni.
    • Tanguliza
      mada yako.


    Kwa mfano:
    Waziri
    wa Kilimo, Mkuu wa Wilaya, Mhe. Mbunge, wanachama wa kikundi hiki cha
    Mazingira, mabibi na mabwana. Ni matumaini yangu kwamba nyote mu buheri wa
    afya. Mimi ni mwakilishi wa Kikundi cha Mazingira na jioni ya leo kuna jambo
    muhimu ambalo ningependa sote tulifahamu ili kuboresha mazingira yetu kwa …

    Kiini
    • Hakikisha
      kuna mtiririko wa hoja kuanzia mwanzo hadi mwisho
    • Ujumbe
      wako wote unapaswa kuwa katika usemi halisia wala si wa taarifa.
    Tamati
    • Hakikisha
      kwamba mwisho wa hotuba yako unatambulika.
    • Unaweza
      kumaliza kwa shukurani

    UANDISHI WA RISALA
    Risala
    ni hotuba fupi inayosomwa mbele ya kiongozi kwa niaba ya kundi fulani la watu
    hasa hasa wanafunzi, wafanyakazi, washiriki, wanachama, mafundi n.k ili kutoa
    maelezo ya haja zao mbalimbali na mahitaji yao au kuonyesha msimamo wa kundi
    hilo kwa kiongozi.


    Muundo wa Risala

    Utanguizi
    • Cheo
      cha kiongozi anayehusika
    • Kundi
      linalowakilishwa
    Kiini
    • Maelezo
      ya hali halisi ya maswala na msimamo wa kundi linalowakilishwa.
    • Mapendekezso
      na hatua zinazotakiwa kuchukuliwa.
    Hitimisho
    • Shukrani
    Tanbihi: Kama vilivyosemwa awali risala ni
    hotuba fupi lakini inachukua mambo muhimu tu na kuyaeleza. Hivyo risala yenyewe
    huwa ni maelezo ya muhtasari kwa jambo linalohitaji maelezo marefu Katika
    hotuba. Utungaji wa risala unahitaji uangalifu sana na lugha ya heshima iliyo
    wazi kueleweka kwa kiongozi.


    Mfano wa Risala:
    Ndugu
    Mgeni rasmi, Walimu, Wanafunzi wenzetu, Wazazi, Wageni waalikwa, Mabibi na
    Mabwana.
    Kwa
    niaba ya wanafunzi wa kidato cha nne, tunayo heshima na furaha kubwa ,
    kukukaribisha ili ushiriki nasi katika siku hii muhimu na kusikia mafanikio
    mbalimbali kwa kipindi chote cha masomo yetu hapa shuleni.
    Shukrani
    zetu za pekee na za dhati ziende kwa uongozi mzima wa Shule na walimu wetu wote
    kwa jinsi walivyojitoa kwa moyo wa kutufundisha, hivyo tumefundishika vyema;
    kwasababu tupo tofauti sana na tulivyokuja hapa mwezi januari 2009.
    Ndugu
    mgeni rasmi, tulianza kidato cha kwanza tukiwa wanafunzi 120; wasichana 60 na
    wavulana 60. Mpaka leo tunapohitimu tupo wanafunzi 90; kati yao wavulana ni 43,
    na wasichana 47. Wengine wameshindwa kuhitimu nasi siku ya leo kutokana na
    sababu mbalimbali zikiwemo utoro, ujauzito na kuhama shule. Tunamshukuru
    Mwenyezi Mungu mwingi wa Rehema wa Baraka kwa ulinzi wake kwetu hadi leo hii
    tunahitimu kidato cha nne.
    Ndugu
    mgeni rasmi, elimu hii ya kidato cha nne imetupatia msingi mzuri wa kujiunga na
    Elimu ya juu, pia imetujengea uwezo mzuri wa kujitambua na kufikiri, kufanya
    kazi vizuri na kufanya maamuzi sahihi; pia imetuwezesha sisi wanafunzi kupata
    elimu ya mambo mbalimbali kupitia masomo tunayo fundishwa hapa shuleni, mfano;
    tumepata elimu ya uraia, historia ya mambo mbalimbali katika nchi yetu na dunia
    kwa ujumla, pia tumeweza kupata uelewa kuhusu afya na magonjwa, usalama katika
    mazingira yetu, Kilimo, Maumbile ya nchi, hali ya hewa, misitu, na viwanda.
    Vilevile tumeelewa umuhimu wa kusoma vitabu mbalimbali kwa lengo la kupata
    ujuzi wa kuinua uchumi wetu wa taifa.
    Ndugu
    mgeni rasmi, mafanikio hayo yamepatikana kwasababu ya ushirikiano mzuri kati
    yetu na walimu wetu. Tangu tujiunge na shule hii tukiwa kidato cha kwanza
    tumefanya majaribio na mitihani ya mara kwa mara jambo lililo tusaidia kuinua
    taaluma yetu.Tunawashukuru sana walimu wetu, tuna waahidi kufanya vizuri katika
    mitihani yetu ya Taifa ya kidato cha nne mwaka huu, na Mungu awabariki sana.
    Ndugu
    mgeni rasmi, tumepata changamoto mbalimbali wakati wa maisha yetu ya kielimu
    hapa shuleni, kama ifuatavyo;
    Ndugu
    mgeni rasmi, tuna changamoto ya upungufu wa vitabu vya kiada na ziada; hii imepelekea
    kushindwa kujisomea vizuri, kwani kitabu kimoja kinatumiwa na wanafunzi zaidi
    ya ishirini (20).
    Ndugu
    mgeni rasmi, changamoto nyingine ni upungufu wa vifaa vya maabara, hii
    inapelekea kuchangia kifaa kimoja, hivyo tuna tumia muda mwingi sana kujifunza
    na kumuelewa mwalimu.
    Ndugu
    mgeni rasmi, pia kuna changamoto ya upungufu wa walimu, hasa wa masomo ya
    sayansi; hii imepelekea kutomaliza ‘syllabus’ kwa wakati.
    Ndugu
    mgeni rasmi, pia kuna changamoto ya upungufu wa samani za shule, kama vile;
    madawati kwa ajili ya wanafunzi, viti na meza kwa ajili ya walimu; hii
    imepelekea baadhi ya wanafunzi wenzetu kukaa wawili kwenye dawati moja.
    Ndugu
    mgeni rasmi, maji ni changamoto hapa shuleni, kwani shule haina kisima cha
    maji, hii imepelekea shule kununua maji kwa gharama kubwa, ambayo hayatoshelezi
    mahitaji ya shule, kama vile usafi; hususani kwa upande wa vyoo, bila kuwa na
    maji ya kutosha tutapata magonjwa ya mlipuko, kama vile kipindupindu.
    Ndugu
    mgeni rasmi, changamoto ya vifaa vya michezo; kama unavyojua kuwa michezo ni
    afya, shule yetu ina upungufu mkubwa wa vifaa vya michezo kama vile; mipira ya
    miguu, pete na mikono, pia hatuna milingoti ya chuma kwaajili ya magoli ya
    viwanja vya michezo yote tunayocheza hapa shuleni.
    Ndugu
    mgeni rasmi, tunashukuru uongozi wa shule hii, walimu na wazazi ambao wamekuwa
    mstari wa mbele katika kuchangia maendeleo ya shule yetu; kwa upande wa masomo
    ya sayansi; shule imeweza kutenga chumba kimoja cha darasa kitumike kama
    maabara japo kuwa kuna upungufu mkubwa wa vifaa.
    Ndugu
    mgeni rasmi, tunayo matumaini kwamba maombi yetu umeyasikiliza na
    utayaatekeleza, maana tunajua kwamba wewe unaweza kupitia Hlimashauri unayo
    isimamia, asante sana.
    Mwisho
    tunaomba msamaha wa dhati toka moyoni mwetu kwa Walimu, Wanafunzi wenzetu na Wazazi
    pale tulipoenda kinyume na matazamio yenu, kwani watu wakiishi pamoja tofauti
    lazima ziwepo, tunatumaini mtapokea msamaha wetu, nasi hatuna jambo lolote baya
    kwenu.
    Ndugu
    mgeni rasmi, tuna kushukuru sana kwa kufika katika Mahafali yetu, kwani tunatambua
    kuwa unamajukumu mengi ambayo umeyaacha na kuwepo hapa kwaajili yetu.
      
    Kuandika Risala


    UANDISHI WA KUMBUKUMBU
    ZA MIKUTANO
    Kumbukumbu
    za mikutano ni rekodi zinazowekwa na katibu wa mkutano wakati mkutano
    unapoendelea ili kuhifadhi yanayojadiliwa na kukubaliana katika mkutano huo.
    Katibu anapaswa kufuatilia mtindo maalum wa kuandika kumbukumbu hizo kulingana
    na mpangilio katika mkutano.
    Mambo ya Kuzingatia
    katika Uchukuaji wa Kumbukumbu za Mikutano


    Mambo
    ya kuzingatia katika uandishi wa kumbukumbu ni kama yafuatayo:

    1. Kichwa cha
    kumbukumbu
    –
    Kichwa cha kumbukumbu kinapaswa kutaja mambo yafuatayo: Ni mkutano wa akina
    nani? Unaandaliwa wapi? Unaandaliwa lini? Unaanza saa ngapi? Mfano wa Kichwa
    cha Kumbukumbu: Kumbukumbu za Mkutano wa Shirika la Msalaba Mwekundu Shuleni
    ulioandaliwa tarehe saba Agosti 2001 katika Ukumbi wa Mikutano kuanzia saa Tisa
    alasiri.

    2. Waliohudhuria – Andika orodha ya wote waliofika
    kwenye mkutano huku kuanzia na yule mwenye cheo cha juu zaidi hadi kwa
    wanachama. Pia onyesha vyeo vyao.

    3. Waliotoa Udhuru -Hawa ni wale walioomba ruhusa
    kutohudhuria mkutano

    4. Waliokosa
    kuhudhuria
    –
    Hawa ni waliokosa kuhudhuria mkutano, bila kutoa udhuru)

    5. Waalikwa – Hawa ni wageni walioalikwa katika
    mkutano, k.v mlezi wa chama, afisa wa kiutawala, n.k)

    6. Ajenda –orodhesha hoja zitakazorejelewa
    katika mkutano huo


    Kumbukumbu   
           
    KUMB
    1
    Kumbukumbu
    ya kwanza huwa ni kufunguliwa kwa mkutano na ujumbe kutoka kwa mwenyekiti.
    KUMB
    2
    Kusomwa
    kwa kumbukumbu za mkutano uliotangulia na kuthibitishwa kwa kumbu kumbu hizo
    kwa kutiwa saini.
    KUMB
    3
    Maswala
    yanayoibuka kutokana na kumbu kumbu zilizosomwa. (Kumbuka kutaja nambari ya
    kumbu kumbu hizo)
    KUMB
    kuendelea
    Maswala
    katika ajenda
    KUMB
    ya Mwisho
    Maswala
    mengineyo yasiyokuwa kwenye orodha ya ajenda.
    Tamati
    Kufungwa
    kwa mkutano. Taja mkutano ulifungwa saa ngapi; mkutano ujao utakuwa tarehe
    ngapi; kisha acha nafasi ya kuthibitishwa kwa kumbu kumbu hizo katika mkutano
    utakaofuatia.
    Mfano:
    KUMBUKUMBU
    ZA MKUTANO WA CHAMA CHA KISWAHILI ULIOANDALIWA KATIKA CHUMBA CHA MIJADALA
    TAREHE 24 JUNE 2013 KUANZIA SAA TATU ASUBUHI
    Waliohudhuria
    1. Teddy
      Mbogela – Mwenyekiti
    2. Vaileth
      Matiko – Mweka hazina
    3. Iliashibu
      Masatu – Mkuu wa utafiti
    4. Funk
      Kiduku – mwanachama
    5. Meta
      Mkorofi – katibu
    Waliotuma
    Udhuru
    1. Bahatika
      Mashauri – Naibu Mwenyekiti
    2. Ponea
      Kamgazi – Msimamizi wa Mijadala
    Waliokosa
    Kuhudhuria
    1. Zebedayo
      Chisege – Spika
    2. John
      Kumbikumbi – mwanachama
    Waalikwa
    1. Mnoko
      Nokwe – Mwanahabari
    2. Dkt.
      Fikirini– Mlezi wa Chama.
    Ajenda
    1. Uchapishaji
      wa jarida la Kiswahili
    2. Shindano
      la kuandika insha.
    3. Kusajili
      wanachama wapya


    KUMBUKUMBU
    3/04/14 – KUFUNGULIWA KWA MKUTANO
    Mwenyekiti
    aliwakaribisha wanachama wote na baada ya kuwatambulisha wageni, akawaomba
    washiriki wawe huru kuchangia katika ajenda mkutano huu ili kuboresha chama.
    KUMBUKUMBU
    7/04/14 – KUREJELEA KUMBUKUMBU ZA MKUTANO ULIOPITA
    Katibu
    alisoma kumbukumbu za mkutano wa mwezi Machi. Kumbukumbu zilikubaliwa na
    wanachama wote na kuthibitishwa na mwenyekiti pamoja na katibu kwa kutia saini.
    KUMBUKUMBU
    10/04/14 – MASWALA IBUKA KUTOKANA NA KUMBUKUMBU ZILIZOSOMWA
    Mweka
    hazina alifahamisha mkutano kwamba aliongea na mkuu wa idara ya Kiswahili
    kuhusu ufadhili kama tulivyokuwa tumekubaliana katika KUMB 9/03/10 ya mkutano
    uliopita.
    KUMBUKUMBU
    12/04/14 – HAFLA YA KISWAHILI
    Iliripotiwa
    kwamba hafla ya Kiswahili ambayo wanachama walikuwa wamealikwa kuhudhuria
    katika Shule ya Sakata Academy haingeweza kufanyika kutokana na tamasha la
    muziki lilizokuwa linaendelea katika shule hiyo. Wanachama waliokuwa
    wamejitayarisha kwa mashairi waliombwa kuendelea kujifunza ili wayawasilishe
    muhula wa pili.
    KUMBUKUMBU
    15/04/14 – UCHAPISHAJI WA JARIDA LA KISWAHILI
    Wanachama
    walikubaliana:
    • Kwamba
      chama kitaanza kuchapisha jarida la Kiswahili
    • Kwamba
      jarida litakuwa likichapishwa mara moja kila muhula na kuuzwa shuleni
    • Kwamba
      kila mwanachama atachangia katika kuandika makala na kuuza nakala za
      jarida hilo.
    • Kwamba
      paneli ya wahariri lingeundwa ili kuongoza idara ya uchapishaji
    • Kwamba
      hazina ya chama ina fedha za kutosha kuzindua uchapishaji huo.
    KUMBUKUMBU
    17/04/14 – SHINDANO LA KUANDIKA INSHA
    Kila
    muhula wa pili, chama huandaa shindano la kuandika insha ambalo wanafunzi wote
    hushiriki. Insha zilizopendekezwa mwaka huu ni:
    • “Jadili
      chanzo cha migomo shuleni na namna ya kusuluhisha.”
    • …
      … … … … … … … …
    • …
      … … … … … … … …
    • …
      … … … … … … … …
    KUFUNGWA
    KWA MKUTANO
    Mkutano
    ulifungwa saa kumi na nusu, baada ya maswala yote kujadiliwa. Mkutano
    unaofuatia ulipoangwa kuwa tarehe ishirini mwezi Mei, katika Ukumbi wa Muziki.
    KUTHIBITISHWA
    KWA KUMBUKUMBU
    ______________
    _____________
    Mwenyekiti
    Katibu
    Tarehe:________
    Tarehe:________

    Share. Facebook Twitter Pinterest LinkedIn WhatsApp
    Previous ArticleKISWAHILI: FORM FOUR: Topic 4 – KUTUNGA KAZI ZA FASIHI ANDISHI
    Next Article KISWAHILI: FORM FOUR: Topic 6 – UFAHAMU

    Related Posts

    Uhakiki wa Tamthiliya | Form 5 and 6 | Advanced Level

    June 2, 2026

    Usaliti Mjini – Uhakiki wa Tamthiliya | Form 5 and 6

    June 2, 2026

    Shujaa Mirambo | Uhakiki wa Tamthiliya | Form 5 and 6

    June 2, 2026

    KISWAHILI NOTES FOR FORM SIX – ALL TOPICS (Fasihi ya Kiswahili)

    May 6, 2026

    KISWAHILI NOTES FOR FORM FIVE – ALL TOPICS (Lugha na Sarufi ya Kiswahili)

    May 6, 2026

    KISWAHILI NOTES FOR ADVANCED LEVEL – Form 5 and 6

    May 6, 2026

    KISWAHILI NOTES FOR FORM FOUR – ALL TOPICS

    May 6, 2026

    KISWAHILI NOTES FOR FORM THREE – ALL TOPICS

    May 6, 2026

    KISWAHILI NOTES FOR FORM TWO – ALL TOPICS

    May 6, 2026

    KISWAHILI NOTES FOR FORM ONE – ALL TOPICS

    May 6, 2026
    Clickable WP Image
    • Complaints
    • CONTACT US
    © 2026 Copyright. All Rights are Reserved. Msomi Bora.

    Type above and press Enter to search. Press Esc to cancel.