KISWAHILI: FORM FOUR: Topic 1 - KUONGEZA MSAMIATI WA KISWAHILI

JOIN US TELEGRAM CLICK HERE

TOPIC 1: KUONGEZA MSAMIATI WA
KISWAHILI

Uundaji wa Maneno

Lugha
hukua na kubadilika kila wakati kulingana na maendeleo ya jamii. Kigezo
kimojawapo cha kukua na kubadilika kwa lugha ni kuongezeka kwa msamiati. Ili
msamiati uongezeke katika lugha sharti maneno mapya yaundwe.

Njia za Uundaji Maneno

Uundaji
wa Msamiati hutokea kwa njia mbalimbali zifuatazo:

Kubadili
mpangilio wa herufi.
Kuambatanisha
maneno.
Kutohoa
maneno ya lugha nyingine.
Uambishaji
wa maneno.
Kufanikisha
sauti, umbo, mlio na sura.

Kuunda Msamiati kwa
kubadili Mpangilio wa Herufi

Neno
hujengwa kwa vitamkwa au herufi. Neno jipya lenye maana tofauti huweza kuundwa
kwa kubadili mpangilio wa neno lingine

Mfano

Neno
lima, lina herufi l, i, m, a, herufi hizi huweza kujenga maneno kama mali,
kumi,imla, mila.
Neno
tua lina herufi t, u, a, herufi hizi zina weza kujenga maneno kama:- tatu,
tua, viatu, tatua.

NJIA YA KUAMBATANISHA
MANENO

Kuna
njia tatu za kuambatanisha meneno

Njia ya
kurudufisha au kukariri neno

Mfano; barabara, sawasawa, polepole, katikati,
vilevile.

Njia ya
uundaji wa Msamiati kwa kuunganisha maneno mawili tofauti

Nomino
na Nomino

Punda
+ mlia unapata Pundamilia
Bibi
+ Shamba unapata Bibishamba
Afisa
+ Elimu unapata Afisaelimu
Mwana
+ Siasa unapata Mwanasiasa
Bata
+ maji unapata Batamaji

Kuunganisha kitenzi na
Nomino/Jina

Changa
+ moto changamoto
Chemsha
+ bongo chemshabongo
Piga
+ mbizi pigambizi
Zima
+ moto zimamoto

Kuunganisha maneno
mawili na kudondosha baadhi ya herufi

Mfano

Baraza
la Kiswahili Tanzania BAKITA
Mzaliwa
wa mahali Fulani MZAWA
Chama
cha Mapinduzi CCM
Nyamamfu
NYAMAFU

KUTOHOA MANENO KUTOKA
LUGHA NYINGINE

Kila
lugha na tabia ya kuchukua maneno lugha nyingine ili kukidhi mahitaji ya
Msamiati. Maneno kutoka lugha nyingine yanapoteuliwa hubadilishwa kimatamshiili
ya fuate kanuniza Kiswahili.

Maneno
yanayotoholewa kutoka lugha nyingine husanifishwa na asasi za lugha ya
Kiswahili ndipo ya ruhusiwe kutumiwa rasmi.

Mfano

Neno la Kiswahili	Lugha ya Mwanzo	Neno Lililotoholewa
Shule	Kijerumani	Schule
Salama	Kiarabu	Salaam
Duka	Kihindi	Dukan
Karoti	Kiingereza	Carrot
Shati	Kiingereza	Shirt
Picha	Kiingereza	Picture
Papai	Kihispania	Papaya
Meza	Kireno	Mezi
Shukrani	Kiarabu	Shukran
Ngeli	Kihaya	Engeli
Ikulu	Kinyamwezi	Ikulu
Ng’atuka	Kizanaki	Ng’atuka
Ndafu	Kichaga	Ndafu

Kuunda Maneno kwa Njia ya Uambishaji wa Maneno

Hii
ni njia ya kubandika viambishi awali na tamati kwe nyekiini. Ujenzi wa maneno
hutokana na mzizi mmoja kuonesha maana tofauti ingawa maana zina husiana.

Mfano
mzizi: -lim-.Tukipachika viambishi awali na tamati tunapata maneno kama lima,
analima, walilima, kilimo, limiana,halitalimwa na ukulima.

Kufananisha
sauti, sura au tabia

Mfano

Kengele
– utokana na sauti ya kengele inapo pigwa
Pikipiki
– hutokana na muungurumo wa pikipiki
Ndizi
mkono wa tembo – Ndizi inayo fananishwa na mkono wa mnyama tembo
Chubwi
– Jiwe au chura atumbukiapo katika kina cha maji.

Mazingira yanayoelezea
Kuhitaji Maneno Mapya

Mabadiliko
mengi yanatokea kila siku katika nyanja mbalimbali za kimaisha-mabadiliko ya
kiuchumi, kisiasa, kisayansi na kiteknolojia. Katika mazingira kama haya, watu
watahitaji kuwasiliana, lugha itahitaji kuunda maneno ili kuwasilisha dhana
mpya zilizoibuka. Kwa mfano, maneno kama vile nywila, kisakuzi, udukuzi, puku,
talakirishi n.k yameundwa ili kuwasilisha dhana za kiteknoljia kwa Kiswahili.

Undaji wa Maneno
katika Miktadha mbalimbali

Mabadiliko
ya kimaendeleo yanafanya lugha ihitaji maneno ya kuyafikisha na kutumiwa na
jamii. Ili kukidhi mahitaji hayo, maneno mapya yanazuka. Maneno hayo yanaweza
kuwa katika fani mbalimbali, kama vile sayansi na teknolojia, siasa, utamaduni
na uchumi kulingana na mkondo wa maendeleo. Mfano wa msamiati ni kama vile
fedha, ushuru, kumpyuta, ukoloni, hospitali, suruali n.k